پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان

پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان

اثربخشی روایت‌درمانی بر ابراز وجود و رابطه والد - فرزند در دانش‌آموزان درگیر با خودجرحی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه روانشناسی ، موسسه آموزش عالی میزان، تبریز، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، موسسه آموزش عالی میزان، تبریز، ایران
3 دانشجوی دکتری تخصصی مشاوره، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی روایت‌درمانی بر ابراز وجود و رابطه والد-فرزند در دانش‌آموزان درگیر با خودجرحی انجام شد. این مطالعه با روش نیمه‌آزمایشی و طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل اجرا گردید. جامعه آماری شامل تمامی دانش‌آموزان درگیر رفتار خودجرحی در شهر تبریز بود که در سال تحصیلی ۱۴۰۳۱۴۰۴ در مقطع متوسطه تحصیل می‌کردند. از میان آنان، ۳۰ دانش‌آموز دختر به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند و سپس به‌صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین گردیدند. برای مداخله، از دستورالعمل درمانی وایت و اپستون (۱۹۹۰) استفاده شد. این دستورالعمل به‌صورت گروهی در ۸ جلسه ۹۰ دقیقه‌ای اجرا شد. ابزار گردآوری داده‌ها شامل پرسش‌نامه‌های ابراز وجود کمبریل و ریچی (۱۹۷۵) و رابطه والدفرزند فاین و همکاران (۱۹۸۳) بود که در مراحل پیش‌آزمون و پس‌آزمون تکمیل شدند. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس تک‌متغیره بررسی شدند. نتایج نشان داد آموزش روایت‌درمانی باعث بهبود معنادار ابراز وجود (001/0=p) و رابطه والدفرزند (011/0=p) در دانش‌آموزان شد. بر اساس یافته‌ها، روایت‌درمانی با بازسازی داستان‌های شخصی و ترویج معناهای مثبت، باعث تقویت مهارت ابراز وجود و بهبود کیفیت ارتباط والدفرزند می‌شود. این رویکرد می‌تواند به‌عنوان مداخله‌ای کاربردی برای کاهش رفتارهای خودجرحی و ارتقای تعاملات اجتماعی دانش‌آموزان مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Effectiveness of Narrative Therapy on Assertiveness and the Parent–Child Relationship in Students Engaged in Self-Harming Behaviors

نویسندگان English

Mehrdad Sasani 1
Maryam Zali 2
Massoud Rezazadeh 3
1 Assistant Professor, Department of psychology, Mizan institute of higher education, Tabriz, Iran
2 M.A. in General psychology, Mizan institute of higher education, Tabriz, Iran
3 Phd student in Counseling, Shahid Chamran University, Ahvaz, Iran
چکیده English

assertiveness and the parent–child relationship among students engaged in self-harming behaviors. This quasi-experimental study employed a pretest–posttest control group design. The statistical population comprised all secondary school students with self-harming behaviors in Tabriz during the 2024–2025 academic year. Using purposive sampling, 30 female students were selected and randomly assigned to experimental and control groups. The intervention was based on the White and Epston (1990) protocol, delivered in eight 90-minute group sessions. Data were collected using the Gambrill and Richey (1975) Assertiveness Questionnaire and the Fine et al. (1983) Parent–Child Relationship Scale, administered at both pretest and posttest stages. Data analysis was performed using univariate analysis of covariance (ANCOVA). The results indicated that narrative therapy produced a significant improvement in assertiveness (p = .001) and the parent–child relationship (p = .011) in the experimental group. These findings suggest that narrative therapy, through reconstructing personal narratives and fostering positive meanings, enhances assertiveness skills and strengthens the quality of the parent–child relationship. This approach can be considered a practical intervention for reducing self-harming behaviors and improving students’ social interactions.

کلیدواژه‌ها English

Narrative Therapy
Self- Assertion
Parent-Child Relationship
Self-Injury
1.     اسلامی، نرگس؛ حشمتی، رسول و اسماعیل‌پور، خلیل (1398). اثربخشی روایت‌درمانی گروهی بر توانمندی ایگو زنان سرپرست خانوار. فصلنامه علمی پلیس زن، 14(32): 5-17.
2.     اسم‌خانی اکبری‌نژاد، هادی و زلفعلی پورملک، سارا (1400). نظریه‌های مشاوره و روان‌درمانی پُست‌مدرن/پسا ساختارگرا. تهران: ساوالان.
3.     اسم‌خانی اکبری‌نژاد، هادی؛ قمری، محمد؛ پویامنش، جعفر و فتحی اقدم، قربان (1398). مقایسه اثربخشی روایت‌درمانی و رفتاردرمانی عقلانی هیجانی بر نگرانی از بدریختی بدن و افسردگی زنان باتجربه جراحی پستان. مجله بالینی پرستاری و مامایی، دوره ۸، شماره ۲.
4.     بساک‌نژاد، سودابه؛ مهرابی زاده هنرمند، مهناز؛ حسنی، محدثه و نرگسی، فریده (1391). اثربخشی روایت‌درمانی گروهی بر نگرانی از بدریختی بدن در دانشجویان دختر. فصلنامه علمی- پژوهشی روان‌شناسی سلامت، 1(2)، 5-11.
5.        بشیر گنبدی، سپیده؛ شیخ‌الاسلامی؛ علی‌رضایی شریف، علی و کیانی، احمدرضا (1402). اثربخشی برنامه والدگری مبنی بر ذهن‌آگاهی بر تاب‌آوری و کیفیت رابطه والد- فرزندی در مادران دارای فرزند با اختلال نارضایتی جنسی. مجله رویش روان‌شناسی، شماره ۹، پیاپی ۹۰.
6.     بهادری، زهرا؛ جهانگیری، علی و بخشی‌پور، ابوالفضل (1400). مقایسه اثربخشی واقعیت درمانی و روایت‌درمانی بر احساس تنهایی زنان سرپرست. فصلنامه مدیریت ارتقای سلامت، ۱۱ (۱)، 36-46.
7.     تقی‌پور، امین؛ قمری کیوی، حسین؛ شیخ‌الاسلامی، علی و رضایی شریف، علی (1402). اثربخشی روایت‌درمانی با تأکید بر لحظات نوآور بر تنظیم هیجان دختران دچار خودآسیب‌زنی با قصد خودکشی. فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 14(53)، 93-123.
8.     جعفری، فاطمه؛ حیدرنیا، احمد و عباسی، هادی (1398). اثربخشی درمان روایتی به شیوه گروهی بر کاهش افسردگی زنان مطلقه. رویش روان‌شناسی، 8 (5)، 217-222.
9.        خاکپور، سودابه؛ جعفری، علیرضا و جعفری، اصغر (1393). اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر ابراز دانش‌آموزان دختر سال اول دبیرستان. فصلنامه علوم رفتاری، ش 61.
10.  خزاعی، عاطفه؛ باقری، نسرین و باباخانی، نرگس (1402). نقش میانجی‌گر راهبردهای شناختی و فراشناختی در رابطه بین ادراک رابطه والد-فرزند و اضطراب امتحان در دختران. فصلنامه علمی پژوهشی خانواده‌درمانی کاربردی، دوره ۴، شماره ۳ پیاپی ۱۷، ۶۱۷۸.
11.  خسروی، زهره؛ ایمانی، مائده و افشاری، افروز (1399). اثربخشی آموزش مبتنی بر روایت‌درمانی بر معنا در زندگی و مؤلفه‌های آن در دختران دانشجو. پژوهش‌نامه روان‌شناسی مثبت، 6(1)، 49-66.
12.   ربانی، شیرین؛ دیاریان، محمد مسعود و نامدارپور، فهیمه (1402). تدوین بسته درمانی تلفیقی رویکرد بوئن و روایت‌درمانی بر اساس روابط خانوادگی و بررسی اثربخشی آن بر تمایزیافتگی زوجین متعارض. فصلنامه پژوهش­های نوین روان­شناختی، 18(72)، 123-135.
13.  رشیدزاده، عبدالله؛ فتحی‌آذر، اسکندر و هاشمی، تورج (1390). بررسی تأثیر آموزش ابراز وجود بر مؤلفه‌های مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر مقطع پیش‌دانشگاهی. پایان‌نامه ارشد علوم تربیتی عبدالله رشیدزاده.
14.  سروش اسگوئی، صفیه؛ اسم‌خانی اکبری‌نژاد، هادی و پورطالب، نرگس (1403). بررسی اثربخشی روایت‌درمانی بر خودکارآمدی ادراک‌شده، سرزندگی دختران نوجوان تک‌والد. سلامت جامعه رفسنجان، 18(1)، 87-79.
15.  طاهری، احسان؛ طارمیان، فرهاد؛ دولتشاهی، بهروز؛ آتشی‌پور، هانیه‌سادات و سپهرنیا، نسرین (1400). مقایسه باور به استحقاق تنبیه و دسترسی به تداعی‌های ضمنی مرتبط با خودجرحی در دانش‌آموزان باسابقه خودجرحی بدون قصد خودکشی و دانش‌آموزان عادی. فصلنامه پرستار و پزشک در رزم، پاییز ۱۴۰۰.
16.  طاهریان، زهرا؛ دهقان، افسانه و مهدی‌خانی، ملیحه (1401). مقایسه‌ درمان مبتنی بر تعهد و پذیرش و رفتاردرمانی دیالکتیکی بر تاب‌آوری و ابراز وجود زنان آزاردیده از خشونت خانگی. فصلنامه روان‌شناسی خانواده، سال ۹، شماره ۱.
17.  عسگری، زهرا و جزایری، رضوان‌السادات (1397). رابطه والد - فرزند در مسیر موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان دختر دبیرستانی در خانواده‌های مادر سرپرست: یک پژوهش کیفی. فصلنامه روان‌شناسی خانواده، دوره ۵، شماره ۲، ۳۱۴.
18.  عقیلی، سیدمجتبی؛ کلته، مرجان و بابایی، انسیه (1402). اثربخشی رفتاردرمانی دیالکتیکی بر خود نهان‌سازی، شفقت به خود و رفتارهای خودجرحی دانش آموزان دختر. مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، ۳۰(۶)، ۷۴۲-۷۵۵.
19.  قوامی، مرجان؛ فاتحی‌زاده، مریم؛ فرامرزی، سالار و نوری ‌امامزاده‌ای، اصغر (1393). اثربخشی رویکرد روایت‌درمانی بر اضطراب اجتماعی و عزت‌نفس دانش‌آموزان دختر دوره راهنمایی. روان‌شناسی مدرسه و آموزشگاه، 3(3)، 61-73.
20.  کاشانیان، فاطمه؛ خدابخشی کولایی، آناهیتا؛ تقوایی، داود و قدسی، احقر (1402). مقایسه اثربخشی دو درمان گروهی متمرکز بر شفقت و مثبت‌نگر بر همدلی و احساس شادکامی در دختران نوجوان باسابقه خودجرحی. نشریه پرستاری کودکان، دوره ۹، شماره ۳.
21.  کرد، مریم؛ غلام‌زاده جفره، مریم (1400). تأثیر آموزش غنی‌سازی رابطه والد- نوجوان مبنی بر رویکرد خانواده‌درمانی متمرکز بر هیجان بر دل‌بستگی ناایمن و تاب‌آوری. مجله خارجی مشاوره خانواده و روان‌درمانی، (۳۱)، شماره ۱، جلد ۱۱.
22.  کوکبی خرسند، رسول (1393). اثربخشی روایت‌درمانی بر کاهش تعارضات والد-فرزندی در نوجوانان. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
23.   کیا، سیما؛ شعبانی، حسن؛ احقر، قدسی و مدانلو، مهناز (1395). تأثیر آموزش مهارت ابراز وجود بر عزت‌نفس دانش‌آموزان. نشریه روان‌پرستاری، دوره ۴، شماره ۱، صفحات ۳۸ ۴۶.
24.   کیانوش، زینب؛ میرزائیان، بهرام و نجات حمید (1401)، مقایسه‌ اثربخشی درمان شناختی - رفتاری و درمان تعامل والد - کودک بر اضطراب و تنهایی کودکان مبتلابه اختلال اضطراب جدایی.
25.  مظفری، نظیر؛ باقریان، فاطمه؛ محمدی، علی‌زاده و حیدری محمود (1400). شیوع‌شناسی و کارکردهای رفتارهای خود آسیب‌رسان در نوجوانان شهر سنندج. مجله روان‌شناسی و روان‌پزشکی شناخت، شماره ۴، سال ۸، ۱۱۰-۱۲۳.
26.   نامنی، ابراهیم و شهابی، آرزو (1400). اثربخشی آموزش تلفیق دو روش راه‌حل مدار و روایتی بر ابراز وجود و صمیمیت زناشویی زنان در آستانه طلاق. خانواده‌پژوهی، 17(4)، 649-672.
27.  نقی‌زاده علمداری، ماهک و اسم‌خانی اکبری‌نژاد، هادی. (1401). اثربخشی روایت‌درمانی بر نگرانی از بدریختی بدن و خودکارآمدی ادراک‌شده دانش‌آموزان دختر مبتلابه چاقی و اضافه‌وزن. مجله روان‌شناسی، 2(26): 182-189.
28.  هاردر، جان­کوپ (1401). روایت‌درمانی ابزاری برای کشف داستان­ها. (ترجمه مهسا امیری و زهرا کشفی). تهران: نشر نگره.
29.  یاس فرد، غزال؛ رنگر، بایرام علی و شیرزادی، امیررضا (۱۳۹۸). اثربخشی رفتاردرمانی دیالکتیکی بر عزت‌نفس، تنظیم شناختی-هیجانی و رفتار خودجرحی غیرخودکشی در دختران نوجوان. فصلنامه اندیشه و رفتاردرمانی، دوره ۱۴، شماره ۵۴.
30.   Alshehri, A. A. &Alkhathami, H. M. (2020). The Effectiveness of Narrative Therapy in Reducing Perceived Stigma Disorder among Adolescents who Commit Misdemeanor s who are placed in the Observation Home in Jed dah City. PJAEE, 17(6(1365513676.
31.   Baldwin, J. (2020). Narrative Therapy to Reduce Self-Stigma: Empowering Childr o Reduce Self-Stigma: Empowering Children,Adolescents and Their Families. raduate School of Professional Psychology: Doctoral Papers and Masters Projects.
32.   Bullen, E. (2015). Narrative therapy outcomes for women who have experienced domestic violence. International Journal of Narrative Therapy & Community Work, 1(3): 13-27.
33.   Gonçalves, M. M. Ribeiro, A. P. Silva, J. R. Mendes, I. & Sousa, I. (2016). Narrative innovations predict symptom improvement: Studying innovative moments in narrative therapy of depression. Psychotherapy Research, 26(4), 425-435.
34.   Gong, Y. Gong, N. Zhang, Z. He, Y. & Tang, H. (2022). Effect of narrative therapy-based group psychological counseling on internet addiction among adolescents. Iranian Journal of Public Health, 51(6), 1331.
35.   Kiekens, G., Hasking, P., Claes, L., Bruffaerts, R., Whitlock, J., & Boyes, M. (2023). Non-suicidal self-injury: An integrative review of current research and future directions. Journal of Affective Disorders, 331, 1–14.
36.   Mohamad, Z. Sumari, M. Fenner, P. & Noor, S. A. M. (2020). Understanding Emotional Experiences of Single Mothers using Narrative Group Therapy. International Journal of Management (IJM), 11(6).
37.   Seo, M. Kang, H. S. Lee, Y. J. & Chae, S. M. (2015). Narrative therapy with an emotional approach for people with depression: Improved symptom and cognitive‐emotional outcomes. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 22(6), 379-389.
38.   Zetterqvist, M., Sahlin, H., & Lundh, L. G. (2022). Prevalence and functions of non-suicidal self-injury among adolescents: A systematic review. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 16, 9. https://doi.org/10.1186/s13034-022-00448-8