پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان

پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان

بررسی پویایی‌های کارآمد اکوسیستم مراکز شبه‌خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
میترا مرادی 1
معصومه اسمعیلی 2
لیلا قاسم شریفی 3
1 مشاوره، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران
2 مشاوره، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران.
3 گروه مشاوره،دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی تهران
10.22034/jrcac.2026.2078851.1082
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل پویایی‌های کارآمد اکوسیستم مراکز شبه‌خانواده انجام شد. مراکز شبه‌خانواده به‌عنوان جایگزینی برای خانواده، نقش مهمی در تأمین نیازهای روانی، عاطفی و اجتماعی کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست ایفا می‌کنند. بااین‌حال، کارآمدی این مراکز تنها به امکانات مادی محدود نمی‌شود، بلکه به کیفیت روابط، ساختارهای درونی و تعامل با نهادهای بیرونی وابسته است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون براون و کلارک[1](2006) انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۸ نفر از کارکنان مراکز شبه‌خانواده استان تهران (۶ زن و ۲ مرد با سابقه کاری ۲ تا ۹ سال) گردآوری شد. در فرایند تحلیل، ۱۳۸ کد باز، ۲۴ مضمون فرعی، ۴ مضمون اصلی و ۲ مضمون هسته‌ای استخراج گردید. نتایج نشان داد که پویایی‌های کارآمد اکوسیستم شبه‌خانواده در چهار سطح نگرشی (کرامت‌محوری، هویت‌بخشی و مسئولیت‌پذیری جمعی)، رابطه‌ای (کیفیت روابط ایمن و مشارکت جمعی)، ساختاری (انعطاف در نقش‌ها و مرزهای سیستم) و نهادی (سیاست‌های رفاهی انسان‌محور و حمایت‌های پایدار بیرونی) شکل می‌گیرند. یافته‌ها بر اهمیت تلفیق نگرش انسانی و کرامت‌محور با روابط حمایتی، ساختارهای منعطف و پشتیبانی نهادی پایدار برای ایجاد محیطی امن و تسهیل رشد متوازن کودکان تأکید دارند. براین‌اساس، طراحی سیاست‌های رفاهی جامع و بازاندیشی در ساختار و رویکردهای مدیریتی این مراکز می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای کیفیت زندگی و آینده‌ای امیدبخش‌تر برای کودکان باشد.



[1]. Goldenberg, Stanton & Goldenberg.



کلیدواژه‌ها
مرکز شبه‌خانواده
پویایی‌های کارآمد اکوسیستم
تحلیل مضمون
مرزهای سیستم
حمایت نهادی

عنوان مقاله English

Examining the Efficient Ecosystem Dynamics of Family-Type Residential Care Centers: A Thematic Analysis

نویسندگان English

Mitra Moradi 1
Masoumeh Esmaeili 2
Leila ghasemsharifi 3
1 Counseling, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran
2 Counseling, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran
3 Consulting Group, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran
چکیده English

The present study was conducted with the aim of analyzing the effective dynamics of the ecosystem of family-type residential care centers. Family-type residential care, as a substitute for the family, plays an important role in meeting the psychological, emotional, and social needs of orphaned and neglected children. However, the effectiveness of these centers is not limited to material resources; rather, it depends on the quality of relationships, internal structures, and interactions with external institutions. This study employed a qualitative approach using Braun and Clarke’s (2006) thematic analysis method. Data were collected through semi-structured interviews with eight staff members working in family-type residential care in Tehran Province (six women and two men) with work experience ranging from two to nine years.During the analysis, 138 open codes, 24 subthemes, 4 main themes, and 2 core themes were extracted. The findings indicated that the effective dynamics of the family-type residential care ecosystem emerge at four levels: attitudinal (dignity-centeredness, identity formation, and collective responsibility), relational (secure relationships and collective participation), structural (flexibility in roles and system boundaries), and institutional (human-centered welfare policies and sustainable external support).The results emphasize the importance of integrating a humanistic and dignity-oriented attitude with supportive relationships, flexible structures, and stable institutional backing to create a safe environment that fosters the balanced development of children. Accordingly, designing comprehensive welfare policies and rethinking the structural and managerial approaches of family-type residential care centers can contribute to improving quality of life and ensuring a more hopeful future for children.

کلیدواژه‌ها English

Family-type residential care
Effective ecosystem dynamics
Thematic analysis
System boundaries
Institutional support
1.      اسمعیلی، معصومه  (1399). ملاحضات پارادایمیک در خانواده درمانی (ویراست دوم). تهران: نشرعلم.
2.      بخنوده، معصومه؛ یادگاری، الهام و اخلاقی کوهپایه، حسین (1399). اثربخشی درمان مبتنی بر دلبستگی بر افزایش عزت نفس و ابراز وجود کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست. مجله پیشرفت‌های نوین در علوم رفتاری، سال 6، شماره 55، صص. 99-109.
3.      بشرپور، سجاد؛ قربانی، فاطمه؛ عطادخت، اکبر و سلیمانی اسماعیل (1394)، «مقایسه پیشرفت تحصیلی و عوامل مرتبط با آن در دو گروه از دانش‌آموزان بی‌سرپرست و دارای سرپرست»، مجله روان‌شناسی مدرسه، دوره ،4 شماره :4 .36-21
4.      بشلیده، فرشته و قربان‌پور لفمجانی، امیر (1402). تجربه زیسته دختران نوجوان از زندگی در مراکز شبه‌خانواده رفاه اجتماعی ۱۴۰۲; ۲۳ (۸۹). doi:10.32598/refahj.23.89.4020.1
5.      تمنائی‌فر، محمدرضا؛ لیث، حکیمه و منصوری‌نیک، اعظم (1392). رابطه حمایت اجتماعی ادراک شده با خودکارآمدی در دانش‌آموزان. یافته‌های نو در روان‌شناسی (روان‌شناسی اجتماعی)، شماره 28، صص. 31-39.
6.      حسینی مطلق، خدیجه؛ عالی، آمنه، ابراهیمی قوام، صغری (۱۴۰۱). روش‌های انضباطی اثربخش بر رفتار کودکان در مراکز شبانه‌روزی تحت پوشش سازمان بهزیستی. پژوهش‌های تربیتی، ۴۴.
7.      حصارسرخی، ربابه؛ اصغری نکاح، سیدمحسن، لعل‌زاده کندکلی انسیه، و پروانه، الهام (1395). مقایسه پرخاشگری و دانش هیجانی کودکان پسر بی‌سرپرست و بدسرپرست با کودکان عادی. سلامت روان کودک (روان کودک)، 3(2)، 77-85 . https://sid.ir/paper/258249/fa
8.      خنیفر، حسین و مسلمی، ناهید. (۱۳۹۵). اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی (جلد 1). تهران: نگاه دانش.
9.      زارع، ربابه (1395). مقایسه سبک‌های هویتی نوجوانان در خانواده و مراکز شبانه‌روزی شبه‌خانواده شهر یزد. کنفرانس بین‌المللی علوم رفتاری و مطالعات اجتماعی.
10.  سلطانی قهفرخی، زیور؛ صالح‌زاده مریم و اسعدی، سمانه (1397). نقش عوامل فردی و بافتی در پیش‌بینی تاب‌آوری کودکان و نوجوانان مراکز شبه‌خانواده.  https://civilica.com/doc/1939258
11.  سیفی، مراد؛ شیری، طهمورث و محسنی، رضاعلی (1402). تبیین جامعه‌شناختی سلامت اجتماعی نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده تحت نظارت سازمان بهزیستی. پژوهشنامه اسلامی زنان‌ و‌ خانواده. سال 11، شماره 33، صص. 61-82
12.  صمدی، معصومه و رضایی، منیره (1390). بررسی نقش تربیتی خانواده در نظام تربیت رسمی و عمومی از دیدگاه علم و دین. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 19 (دوره جدید)(12)، 95-117. SID. https://sid.ir/paper/488066/fa
13.   فتحی، منصور؛ بخشی زارعی، فهیمه، خاک رنگین، مریم (1403). موانع و چالش‌های نوجوانان دختر مراکز شبه‌خانواده بهزیستی برای شروع زندگی مستقل، رفاه اجتماعی، ۲۴ (۹۳) :۲۲۸-۱۸۱ .
14.  کیانی چلمردی، احمدرضا؛ اسدی، مسعود؛ شیرعلی‌پور اصغر و فتحی، الهام (۱۳۹۹) پرسش‌نامه مرزهای ارتباطی خانواده (RBQ) ساخت و هنجاریابی. روان‌شناسی مدرسه و آموزشگاه، 19(4)، ۲۰–۳۳.
15.  گلدنبرگ، آیرن؛ استنتون مارک و گلدنبرگ هربرت (1403). خانواده درمانی گلدنبرگ مروری کلی (ویرایش سوم). ترجمه یحیی سیدمحمدی. تهران: نشر ارسباران.
16.  محمدی، مرضیه؛ عادلیان، حمیده، و مولا، علیرضا (1401). بهزیستی روانی-اجتماعی کودکان مراکز نگهداری. پژوهش‌نامه مددکاری اجتماعی، 6(9).
17.    https://doi.org/10.22054/rjsw.2022.69144.609
18.  وچلر، جوزف و هکلر، لرنا (1401). خانواده درمانی و زوج درمانی(ویراست دوم)؛ ترجمه جواد خدادادی، فاطمه اله‌وری، فاطمه‌سادات سپهرتاج و ندا صالحی، تهران: نشر دانژه.
19.  یحیی‌زاده، حسین و حامد، محبوبه (۱۳۹۵). مسائل و مداخلات کودکان طلاق در ایران: تحلیل فراگیر مقالات. مجله مطالعات زن و خانواده، ۳(۲)، ۹۱-۱۲۰.  https://doi.org/10.22051/jwfs.2016.2209
20.   Bazeghi, F., & Baradaran, H. R. (2010). The role of non-governmental organisations in the management of separated and unaccompanied children, following disasters in Iran. BMC Research Notes, *3*(1), 256. https://doi.org/10.1186/1756-0500-3-256
21.   Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology.
22.   Chu, R. J.-C. (2010). How family support and Internet self-efficacy influence the effects of e-learning among higher aged adults: Analyses of gender and age differences. Computers & Education, 55(1), 255–264. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2009.12.013
23.   David J. Mattson & Susan Gail Clark. (2011). Human dignity in concept and practice. Policy Sciences, 44(4), 303–319. https://doi.org/10.1007/s11077-010-9124-0
24.   Dettlaff, Alan J., & Boyd, Reiko. (2020). Racial disproportionality and disparities in the child welfare system: Why do they exist, and what can be done to address them? Annals of the American Academy of Political and Social Science, 692(1), 253–274. https://doi.org/10.1177/0002716220980329.
25.   Fallon, Brandon J. & McKenry, Peter C. (1998). Adolescents' influence and co-operation in family decision-making. Journal of Adolescence, 21(3), 299–312. https://doi.org/10.1006/jado.1998.0181
26.   Favez, N., Frascarolo, F., & Tissot, H. (2017). The family alliance model: A way to study and characterize early family interactions. Frontiers in Psychology, 8, 1441. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.01441
27.   Gilligan, Robbie. (2009). The importance of relationships in alternative care for children. Child & Family Social Work, 14(2), 115-125.
28.   Goldenberg, I. & Goldenberg, H. (2010). Family therapy: An overview (6th ed.). Pacific.
29.   Golding, K. S. (2008). Nurturing Attachments: Supporting Children who are Fostered or Adopted. London: Jessica Kingsley Publishers.
30.   Greer, A. (2015). Relationships matter? Multiple perspectives on children’s attachment experiences in group home settings (Master’s thesis, University of Otago). University of Otago Research Archive. https://hdl.handle.net/10523/5959
31.   Guy-Evans, Olivia. (2024, January). Bronfenbrenner's Ecological Systems Theory. Simply Psychology.
32.   Hayati, Yayang Ulpah. (2023). The role of orphanages in the welfare of abandoned children. Socio Politica Jurnal Ilmiah Jurusan Sosiologi, 12(1), 19-26. https://doi.org/10.15575/socio-politica.v12i1.22624
33.   Kemmelmeier, Markus., Danielson, C., & Bastten, J. (2005) “What’s in a grade? Academic success and political orientation”, Personality and Social Psychology Bulletin, 31, 1386-1399.
34.   King, Valarie & Boyd, Lisa M. (2016). Factors associated with perceptions of family belonging among adolescents. Journal of Marriage and Family, 78(4), 1114–1130. https://doi.org/10.1111/jomf.12322
35.   Lawrence, W. Gorden. (Ed.). (1979). Exploring individual and organizational boundaries: A Tavistock open systems approach (1st ed.). Routledge.
36.   Lee, B. R., & Barth, R. P. (2011). Defining group care programs: An index of reporting standards. Child & Youth Care Forum, 40(4), 253–266. https://doi.org/10.1007/s10566-011-9143-9
37.   Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications.
38.   Metzger, Ashley N. & Hamilton, Laura T. (2020). The stigma of ADHD: Teacher ratings of labeled students. Sociological Practice, 64(2). https://doi.org/10.1177/0731121420937739
39.   Salehi Milani, N., Salim, A. S., & Ujang, N. B. (2013). Spatial privacy on institutions for unaccompanied teenage girls in Mashhad, Iran. e-BANGI: Jurnal Sains Sosial dan Kemanusiaan, 8(1), 60–72. https://www.academia.edu/99695174/Spatial_privacy_on_institutions_for_unaccompanied_teenage_Girls_in_Mashhad_Iran
40.   Shen, Y. L. (2011). Effects of Chinese parental practices on adolescent school outcomes mediated by conformity to parents, self-esteem, and self-efficacy. International Journal of Educational Research, 50, 282-290.
41.   Silva Dakessian Sailian, Yakubu Salifu, & Nancy Preston. (2025). Dignity in serious illness: A qualitative exploration of family caregivers’ contributions in a low- and middle-income country. Palliative & Supportive Care, 23, e61. https://doi.org/10.1017/S1478951525000100
42.   Sinclair, I., & Gibbs, I. (2002). Participation in decision-making for children in care: A literature review. Children & Society, 16(2), 151–164.
43.   Susan Branje. (2022). Adolescent identity development in context. Current Opinion in Psychology, 44, [Article page numbers if available]. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.11.006
44.   Watt, Helen (2020). The dignity of human life: Sketching out an 'equal worth' approach. Ethics and Medicine, 36(1), 7–17.
45.   Wray-Lake, Laura; Syvertsen, Amy K., & Flanagan, Constance A. (2015). Developmental change in social responsibility during adolescence: An ecological perspective. Developmental Psychology, 52(1), 130–142. https://doi.org/10.1037/dev0000067