پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان

پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان

تجارب زیسته کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست در مراکز شبه‌خانواده؛ پیرامون چالش‌های مرتبط با مسائل تحصیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشدگروه مشاوره، دانشکده روان‌شناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 استادیارگروه مشاوره، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22034/jrcac.2025.2072151.1069
چکیده
این پژوهش به بررسی تجارب زیسته کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست ساکن در مراکز شبه‌خانواده پیرامون چالش‌های تحصیلی آنان می‌پردازد. پژوهش با تمرکز بر ابعاد فردی، روان‌شناختی، اجتماعی و نهادی، به‌دنبال شناسایی موانعی است که کودکان در فرایند تحصیل تجربه می‌کنند. پژوهش با رویکرد کیفی و پدیدارشناسی تفسیری ون‌منن انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل دختران 11 تا 14 ساله ساکن در مراکز شبه‌خانواده شهر تهران بودند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با دختران ساکن مراکز شبه‌خانواده گردآوری و با تمرکز بر استخراج مضامین بنیادین تحلیل شد. تحلیل روایت‌های زیسته نشان داد که یادگیری برای کودکان تجربه‌ای پراکنده و اضطراب‌آلود است؛ مدرسه بیشتر به‌عنوان فضایی از رهاشدگی و بی‌توجهی تجربه می‌شود تا حمایت. روابط با همسالان دوگانه‌اند؛ گاه منبع تعلق و گاه طرد و تمسخر. وابستگی شدید به معلمان به‌عنوان تنها منبع امنیت، همراه با اضطراب و کاهش انگیزه، چرخه‌ای از ناکامی و بی‌قدرتی را شکل می‌دهد. ضعف در مهارت‌های هیجانی نیز باعث واکنش‌های عاطفی شدید در موقعیت‌های تحصیلی می‌شود. کودکان در مراکز شبه‌خانواده با چرخه‌ای از اضطراب، ناکامی و بی‌انگیزگی تحصیلی مواجه‌اند که ریشه در ترکیب عوامل فردی، اجتماعی و نهادی دارد. کمبود حمایت عاطفی و آموزشی، ارتباط سازمان‌یافته میان شبه‌خانواده و مدرسه، و مداخلات روان‌شناختی، وضعیت تحصیلی کودکان ساکن در مراکز شبه‌خانواده را با مشکل مواجه کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Lived Experiences of Children Without Adequate Parental Care and Orphans in family-like Residential Care Centers: Regarding Challenges Related to Educational Issues

نویسندگان English

mahdye fathi aref 1
kowsar dehdast 2
1 Master's student, Counseling Department, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Counseling Department, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
چکیده English

This study explores the lived experiences of orphaned and neglected children regarding their educational challenges. With a focus on individual, psychological, social, and institutional dimensions, the research seeks to identify the barriers these children encounter in the process of academic achievement. The study used a qualitative approach with Van Manen’s interpretive phenomenology. Participants were 11–14-year-old girls in family-like residential centers in Tehran. Data were collected through semi-structured interviews and analyzed to extract essential themes. Lived narratives revealed that learning was experienced as fragmented and anxiety-laden; school was perceived more as a space of neglect than support. Peer relations were ambivalent, oscillating between belonging and rejection. Strong dependence on teachers as the sole source of security, coupled with anxiety and declining motivation, created a cycle of failure and helplessness. Limited emotional skills further led to intense affective reactions in academic situations. Children in family-like care centers experience a cycle of anxiety, academic failure, and demotivation rooted in the interplay of individual, social, and institutional factors. Improving educational situation requires strengthening emotional and academic support from teachers, establishing structured communication between these centers and schools.

کلیدواژه‌ها English

Orphaned children
Children without adequate parental care
family-like Residential care centers
Lived experiences
Academic challenges
اصغری‌نکاح، محسن و حیدری، آسیه (۱۳۸۹). مقایسه شیوه‌های نگهداری و حمایت کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست از منظر مراقبت سلامتی و بهداشت روانی. چهارمین جشنواره علمیتحقیقاتی کودکان سرور، مشهد: دانشگاه علوم پزشکی مشهد.
امیری‌گلوگاهی، ب. (۱۴۰۲). نگاهی نو به نوجوانی به‌عنوان گذرگاهی از کودکی به بزرگسالی. در ششمین همایش بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
پورمحسنی‌کلوری، ف.؛ ایرانی‌کلور، س. ع.؛ و طهرانی‌زاده، م. (۱۳۹۴). بررسی و مقایسه نقش سبک‌های دلبستگی و راهبردهای تنظیم هیجان در پیش‌بینی مشکلات رفتاریهیجانی نوجوانان شبه‌خانواده و غیرشبه‌خانواده.  خانواده‌پژوهی، 11(4): 491-512.
جعفری، لعیا؛ حجازی، مسعود و صبحی، افسانه (1399). بررسی رابطه تاب‌آوری تحصیلی با عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان و میانجی معنای تحصیلی.  روان‌شناسی مدرسه و آموزشگاه. 9(3): 35-49.
رجبی‌، مسلم؛ بگیان‌کوله‌مرز، محمدجواد؛ بختی، مجتبی و کریمی‌نژاد، کلثوم (۱۳۹۶). مقایسه شاخص‌های سلامت روان در کودکان بی‌سرپرست نگهداری‌شده در مراکز با کودکان سپرده‌شده نزد اقوام در استان لرستان. مجله پرستاری کودکان. 4(1): 36-42.
رضایی، عطیه؛ حیدری، زهرا و حیدری، فاطمه (1402). تأثیر رفتار معلم بر قانون‌پذیری دانش‌آموزان. کنفرانس بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی.
ریاضی، زهره (1397). اثربخشی آموزش راهبردهای یادگیری شناختی و فراشناختی بر اضطراب امتحان و عملکرد تحصیلی دانشجویان پرستاری. دوماهنامه علمی-پژوهشی راهبردهای آموزش در علوم پزشکی. 11(6): 58-64.
سازمان بهزیستی کشور. (1403). سالنامه آماری 1402. تهران: سازمان بهزیستی کشور.
https://media.behzisti.ir/d/2024/11/05/0/512649.pdf?ts=1730802688000
سلطانی قهفرخی، زیور؛ صالح‌زاده، مریم و اسعدی، سمانه (1397). پیش بینی تاب‌آوری افراد مقیم در مراکز شبه‌خانواده از طریق ویژگی‌های جمعیت‌شناختی خانواده اولیه و کیفیت رابطه با همسالان. خانواده‌پژوهی. 14(4). 579-593.
شاملو، س. (1386). بهداشت روانی. تهران: انتشارات رشد.
طاهرزاده‌قهفرخی، س. و سایه‌میری، ا. (۱۴۰۰). بررسی تغییرات جسمانی، شناختی و اجتماعی دوره نوجوانی از دیدگاه‌های مختلف و مشکلات و اختلالات روانی این دوره. پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش‌وپرورش، ۴۳، 1-26.
طهماسبیان، حجت‌الله؛ جعفری، جواد؛ روشنی، بهمن؛ چقازردی، سیروس؛ حسینی، علی و امجدیان، نادیا (۱۳۹۱). بررسی رابطه کودک‌آزاری والدین و ویژگی‌های شخصیتی با الگوی مجرمانه شرارت و رفتار جنایی در بین زندانیان شهر کرمانشاه. مجله پزشکی قانونی ایران. 18(1). 17-24.
فتحی، ‌منصور؛ بخشی‌زارعی، ف. و خاک‌رنگین، م. (۱۴۰۳). موانع و چالش‌های نوجوانان دختر مراکز شبه‌خانواده بهزیستی برای شروع زندگی مستقل. رفاه اجتماعی. 24(93): 181-228.
فلاح، منوچهر؛ غضنفری، احمد؛ چرامی، مریم و احمدی، رضا (1402). بررسی نقش میانجی ادراک شایستگی در ارتباط بین ادراک حمایت معلم با بی‌انگیزه‌گی تحصیلی دانش‌آموزان.  فصلنامه علمی پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی. 10(4): 77-92.
قاسمیان مقدم، سعید و فالمرزی، ساسان (1403). بررسی تأثیر اضطراب بر عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان، اولین همایش ملی مهارت‌های معلمی، مسجد سلیمان.
محمدی‌زنجیرانی، د. و شهپری، ش. (۱۴۰۳). شناسایی و رتبه‌بندی چالش‌ها و راهبردهای تاب‌آوری تحصیلی بزرگسالان بر مبنای تلفیق تحلیل مضمون و خانه کیفیت. رویکردهای نوین آموزشی. 19(2): 163-188.
مرادی، سارا و خسروانی، نازیلا (1402). بررسی اضطراب امتحان و تأثیر آن بر عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان. دهمین همایش ملی تازه‌های روان‌شناسی مثبت. بندرعباس.
ملکی، م. و محمدی، ج (۱۴۰۰). بررسی نقش تاب‌آوری و حمایت اجتماعی در پیش‌بینی بهزیستی روان‌شناختی دانشجویان. روان‌شناسی سلامت. 9(3): 120-135.
میرزائی، ح. (۱۴۰۲). اثربخشی روابط معلم و دانش‌آموز بر کارایی تحصیلی. در سومین کنفرانس بین‌المللی مطالعات نوین در علوم انسانی، علوم تربیتی، حقوق و مطالعات اجتماعی.
میرفردی، ندا؛ رضوانی دهاقانی، علی؛ مطلبی، مهدی و محمدحسینی‌نسب، سپیده (1404). نقش حمایت اجتماعی در کاهش اضطراب امتحان در دانش‌آموزان. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، 44(5): 327-334.
هاشم‌نژاد، مریم، طیب‌لی، طاهره، ابراهیمی چکووری، لیلا. (1401). مشکلات و مسائل نوجوانان (رفتاری، عاطفی، خانوادگی) در دوران دبیرستان و مواجهه معلمان با آن. فصلنامه ایده‌های نوین روانشناسی. 14(18): 1-18.
همتی، ب. (۱۳۹۹). نقش هیجانات تحصیلی، حمایت از خودمختاری ادراک‌شده و احساس تعلق به مدرسه در پیش‌بینی سازگاری تحصیلیاجتماعی دانش‌آموزان بی‌سرپرست. روان‌شناسی مدرسه، ۹(۱ [پیاپی ۳۳])، ۲۰۷۲۲۸.
DOI: 10.22098/jsp.2020.912
یزدانی، فریدخت (1391). اضطراب امتحان و عملکرد تحصیلی دانشجویان دختر پرستاری. مدیریت پرستاری، 1(1)، 47-58.
Abdullah, M. C., Elias, H., Mohiuddin, R., & Uli, J. (2009). Adjustment among first year students in a Malaysian University. European Journal of Social Sciences, 8(3), 496–505.        
Berlin, M., Vinnerljung, B., Hjern, A., & Brännström, L. (2019). Educational outcomes of children from long-term foster care.Developmental Child Welfare, 1(4), 344–359.
DOI: 10.1177/2516103219892274
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Chapman, D. P., Whitfield, C. L., Felitti, V. J., Dube, S. R., Edwards, V. J., & Anda, R. F. (2004). Adverse childhood experiences and the risk of depressive disorders in adulthood. Journal of Affective Disorders, 82(2), 217–225.
DOI: 10.1016/j.jad.2003.12.013
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Springer.
DOI: 10.1007/978-1-4899-2271-7
Eccles, J., & Wigfield, A. (2002). Motivational Beliefs, Values and Goals. Annual Review of Psychology, 53, 109–132.
DOI: 10.1146/annurev.psych.53.100901.135153
Epstein, J., & Sheldon, S. (2022). School, Family, and Community Partnerships: Preparing Educators and Improving Schools.
DOI: 10.4324/9780429400780
Gasper, J., DeLuca, S., & Estacion, A. (2012). Switching Schools: Reconsidering the Relationship Between School Mobility and High School Dropout. American Educational Research Journal, 49(3), 487–519.
DOI: 10.3102/0002831211415250
Henderson, A., & Mapp, K. (2002). A New Wave of Evidence: The Impact of School, Family and Community Connections on Student Achievement. Austin.
Keil, M. (2012). A prospective study of growth and development of children recently adopted from orphanage care. Journal of Pediatric Nursing, 27(3), 3.
DOI: 10.1016/j.pedn.2010.12.022
Ioannidis, C. (2010). Study shows women leader more resilient than men.
Mannay, D., Evans, R., Staples, E., Hallett, S., Roberts, L., Rees, A., & Andrews, D. (2017). The consequences of being labelled 'looked-after'. British Educational Research Journal, 43(4), 683–699.
DOI: 10.1002/berj.3283
Martin, P. Y., & Jackson, S. (2002). Educational success for children in public care: Advice from a group of high achievers. Child & Family Social Work, 7(2), 121–130.
DOI: 10.1046/j.1365-2206.2002.00240.x
Mercer, S. H., & DeRosier, M. E. (2008). Teacher preference, peer rejection, and student aggression. Journal of School Psychology, 46, 661–685.
DOI: 10.1016/j.jsp.2008.06.006
Montserrat, C., Llosada-Gistau, J., Casas, F., & Sitjes, R. (2019). Different Perceptions Regarding the Education of Children in Care. Education in Out-of-Home Care. Springer.
DOI: 10.1007/978-3-030-26412-5_8
Murray, C., & Greenberg, M. (2000). Children's Relationship with Teachers and Bonds with School. Journal of School Psychology, 38, 423–445.
DOI: 10.1016/S0022-4405(00)00034-0
O’Higgins, A., Sebba, J., & Luke, N. (2015). What is the relationship between being in care and the educational outcomes of children? Rees Centre, University of Oxford.
Pekrun, R. (2002). The impact of emotions on learning and achievement. Educational Psychologist, 37(2), 91–105.
DOI: 10.1207/S15326985EP3702_4
Ranjit, L., & Natarajan, P. (2013). A study on emotional autonomy among adolescents. Research Journal of Sociology, 1(1), 1–14.
Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional Intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211.
DOI: 10.2190/DUGG-P24E-52WK-6CDG
Stiehl, K. A. M., Krammer, I., Schrank, B., et al. (2023). Children’s perspective on fears connected to school transition and intended coping strategies. Social Psychology of Education, 26, 603–637.
DOI: 10.1007/s11218-023-09784-4
Terry, G., Hayfield, N., Clarke, V., & Braun, V. (2017). Thematic analysis. In The SAGE Handbook of Qualitative Research in Psychology (2nd ed., pp. 17–37). SAGE.
Thombeni, M. (2010). Factors in the family system causing children to live in the street. Unpublished Master’s Thesis, University of Pretoria.
Tsai, H. H. (2010). Videoconference Program Enhances Social Support, Loneliness, and Depressive Status of Elderly Nursing Home Residents. Sigma Theta Tau International, 8, 947–954.
DOI: 10.1111/j.1751-486X.2010.01618.x
Vanhalst, J., Klimstra, T. A., Luyckx, K., Scholte, R. H. J., Engels, R. C. M. E., & Goossens, L. (2012). The interplay of loneliness and depressive symptoms across adolescence. Journal of Youth and Adolescence, 41, 776–787.
DOI: 10.1007/s10964-011-9726-7
Whetten, K., Ostermann, J., Pence, B. W., et al. (2014). Three-year change in the wellbeing of orphaned and separated children in institutional and family-based care settings in five low- and middle-income countries. PLoS ONE, 9(8), e104872.
DOI: 10.1371/journal.pone.0104872